Medicijnen, speeksel en een droge mond

Speeksel wordt zelden genoemd wanneer het om tandzorg gaat, en het doet toch het grootste deel van het werk. Het spoelt resten en bacteriën weg, neutraliseert zuren binnen enkele minuten, levert calcium en fosfaat voor het terugleggen in het email, bevat antibacteriële eiwitten en houdt het slijmvlies soepel.

Valt het weg, dan valt dat alles weg. Een droge mond is daarom niet alleen onaangenaam; hij is een handvaste risicofactor voor Cariës — en wel voor een bijzonder snel voortschrijdende vorm.

Waaraan u het merkt

• een kleverig gevoel, de tong plakt aan het gehemelte
• moeite met langer spreken en met het slikken van droge gerechten
• een brandende tong, rood of gebarsten slijmvlies
• kloofjes in de mondhoeken
• veranderde smaak
• slechte adem
• protheses die plotseling slecht zitten of schuren
• nieuwe cariësplekken in korte tijd, vaak aan de tandhalzen

De meest voorkomende oorzaak zijn medicijnen

Enkele honderden werkzame stoffen kunnen de speekselvloed verminderen. Bijzonder vaak:

• Plasmiddelen en bloeddrukverlagers
• Antidepressiva en antipsychotica
• Antihistaminica tegen allergieën
• Middelen tegen een overactieve blaas en incontinentie
• Sterke pijnstillers uit de groep van de opioïden
• Middelen tegen misselijkheid en tegen Parkinson
• Ontzwellende neussprays bij langer gebruik

Het effect telt op: wie meerdere van zulke medicijnen tegelijk neemt, is duidelijk sterker aangedaan. Dat verklaart waarom een droge mond op hogere leeftijd zo verbreid is — niet de leeftijd zelf is de oorzaak, maar het aantal middelen.

Verdere oorzaken zijn een bestraling in het hoofd-halsgebied, het syndroom van Sjögren, een slecht geregelde diabetes, vochttekort, blijvende mondademhaling en alcohol.

Wat helpt

• Over de dag verdeeld water drinken, in kleine hoeveelheden. Een flesje binnen handbereik werkt betrouwbaarder dan een goed voornemen.
• Suikervrije kauwgom kauwen, het liefst met xylitol. Kauwen is de sterkste natuurlijke prikkel voor de speekselvloed.
• Speekselvervangers als spray of gel, vooral voor de nacht.
• Intensieve fluoridering: fluoridehoudende tandpasta, aanvullend een gel eenmaal per week, bij hoog risico een hoog geconcentreerde tandpasta op recept.
• Kortere intervallen voor controle en reiniging. Cariës ontstaat hier sneller dan anders.
• Op suikervrij letten — ook bij zuigtabletten tegen de droge mond zelf.
• Alcohol en cafeïne begrenzen, beide drogen extra uit. Mondwaters met alcohol vermijden.
• De lucht in de kamer bevochtigen, vooral in de slaapkamer.

En het belangrijkste punt: spreek met de arts die het medicijn heeft voorgeschreven. Soms is er binnen dezelfde groep werkzame stoffen een middel met een geringere drogende werking, soms kan het innametijdstip worden verschoven. Medicijnen worden daarom niet op eigen gezag gestaakt — maar de vraag stellen is de moeite waard, en zij wordt zelden gesteld.

Wortelcariës: het typische gevolg

Bij een droge mond ontstaat cariës bij voorkeur aan de tandhals, daar waar het tandvlees is teruggegaan. Dit vlak heeft geen email; het wordt al bij een hogere pH-waarde aangetast dan de tandkroon en schrijdt duidelijk sneller voort. Zonder de bufferende werking van het speeksel ontbreekt de belangrijkste tegenspeler.

Wie blootliggende tandhalzen en een droge mond heeft, hoort in korte controle-intervallen en heeft fluoride in hogere concentratie nodig. Dat is geen overmaat aan voorzichtigheid, maar het antwoord op een reëel verhoogd risico.