Mondzorg bij zorgbehoefte

Wanneer iemand zijn tanden niet meer zelf kan verzorgen, neemt een andere persoon dat over — en die heeft te maken met een taak die niemand haar heeft uitgelegd. Mondzorg hoort tot de werkzaamheden die in de zorg thuis het vaakst te kort komen. Zij is tegelijk een van de werkzaamste.

Waarom zij zo belangrijk is

Bij mensen met een verzwakte slikreflex komen kleine hoeveelheden speeksel in de luchtwegen. Zitten daarin veel bacteriën, dan kan daaruit een longontsteking ontstaan — een van de meest voorkomende doodsoorzaken bij zorgbehoevende mensen. Onderzoeken in zorginstellingen laten eensluidend zien: waar de mondzorg wordt verbeterd, daalt het aantal longontstekingen duidelijk.

Daar komt pijn bij die niemand meldt. Wie zich niet meer kan uiten, laat een ontstoken tand of een drukplek anders zien: door voedselweigering, door onrust, door afweer bij het wassen van het gezicht, door plukken aan de wang. Wie deze tekenen kent, zoekt in de mond — en vindt vaak iets.

Zo lukt het praktisch

• Een vaste tijd en een vaste volgorde. Herhaling schept zekerheid.
• Van achter of van de zijkant werken, niet frontaal. Het hoofd van de persoon tegen de eigen schouder of tegen een kussen steunen — dat is voor beiden gemakkelijker en geeft beter zicht.
• Goed licht: een lamp of een hoofdlamp. Wat u niet ziet, poetst u niet.
• Elektrische tandenborstel, wanneer zij wordt aanvaard. Zij neemt de verzorgende de beweging af.
• Weinig tandpasta, bij slikstoornissen heel weinig of een gel in plaats van schuimende pasta — schuim verleidt tot slikken.
• Elke handeling aankondigen, ook wanneer er geen antwoord komt.
• Niet alles tegelijk afdwingen. Liever elke dag een beetje dan eenmaal per week grondig tegen weerstand in.

Bij dementie

Het tandenpoetsen mislukt hier zelden door weigering en meestal doordat het verloop van de handeling verloren is gegaan. De persoon weet niet meer wat er met de borstel te doen is. Daaruit volgen technieken die goed onderbouwd zijn:

• Voordoen in plaats van vragen. Tegelijk de eigen tanden poetsen — het nadoen werkt vaak wanneer woorden niet meer aankomen.
• De beweging op gang brengen: de hand van de persoon met de borstel leiden en dan loslaten. Vaak zet de beweging van zelf voort.
• Korte, duidelijke zinnen, steeds dezelfde. Eén zin per handeling.
• Vertrouwde routines aanhouden: dezelfde badkamer, dezelfde tijd, dezelfde tandpasta.
• Bij afweer afbreken en het later opnieuw proberen. De weerstand is uitdrukking van overvraging of pijn, niet van koppigheid.
• Op pijn controleren, wanneer de afweer nieuw optreedt.

Tandvervanging

Uitneembare tandvervanging wordt dagelijks met een protheseborstel en vloeibare zeep of afwasmiddel gereinigd, boven een met water gevulde wasbak. Reinigingstabletten vullen aan, maar vervangen het borstelen niet. Geen tandpasta — haar abrasie krast de kunststof.

's Nachts moet de prothese in de regel eruit, droog in een doosje met naam erop. Die naam is in een instelling geen detail: verwisselde protheses zijn een veelvoorkomend en moeilijk op te lossen probleem.

Ook een tandloze mond heeft verzorging nodig. Kaakwallen, gehemelte en tong worden met een zachte borstel of een vochtig doekje gereinigd. Op het slijmvlies onder een prothese ontstaat anders gemakkelijk een schimmelinfectie — te herkennen aan rode plekken en witachtige aanslag.

Waarop te letten is

• witte, afveegbare aanslag op tong of gehemelte — verdenking op mondschimmel
• rode plekken onder de prothese of ingescheurde mondhoeken
• wonde plekken die langer dan een week bestaan
• plotselinge voedselweigering of eenzijdig kauwen
• slechte adem die nieuw optreedt
• een prothese die niet meer zit

Elk van deze punten hoort tandheelkundig bekeken. Dat iemand zorgbehoevend is, is geen reden om daarmee te wachten — voor precies deze situaties bestaan eigen verstrekkingen en de weg dat de praktijk aan huis komt.